DWUTYGODNIK dzielnicy URSUS, miasta PIASTÓW, miasta PRUSZKÓW, gminy MICHAŁOWICE, miasta i gminy OŻARÓW MAZOWIECKI

Licznik gości

  • Gości na stronie: 0
  • Odsłon łącznie: 0
facebook
Kolędy to polskie pieśni religijne związane z tematyką świąt Bożego Narodzenia. Jednakże termin, jakim zwykło się dziś określać te pieśni, sięga swoimi korzeniami czasów dużo starszych, nawet starożytnych. Słowem callendae nazywano u Rzymian pierwszy dzień każdego miesiąca. Szczególnie uroczyście obchodzono go w styczniu, ponieważ od czasów panowania Juliusza Cezara i dokonanej przez niego w 45 r. p.n.e. reformy kalendarza, tym właśnie dniem rozpoczynał się Nowy Rok.

Nasze kolędowanie

W VI–VII w. zwyczaje noworoczne zawędrowały przez Bałkany na Ruś i do Polski. Po przyjęciu chrześcijaństwa ludy te połączyły obchody noworoczne ze Świętami Bożego Narodzenia.

W okresie świątecznym odbywało się tzw. kolędowanie, to znaczy odwiedzanie domów znajomych, składanie ich mieszkańcom życzeń i darów. Trzeba jednak zaznaczyć, że w dawnej Polsce w okresie Bożego Narodzenia i Nowego Roku prezenty były rozdawane również służbie i ubogim. Tego rodzaju wizytom towarzyszyła zawsze muzyka, w tym pieśń kolędowa. Pierwotnie miała ona charakter życzeń o treści obyczajowej – pieśni winszującej. Natomiast właściwe pieśni bożonarodzeniowe powstały później. Istnieje prawdopodobieństwo, że w środowisku polskich franciszkanów śpiewy te rozwinęły się w kontekście kultywowanej przez ten zakon adoracji żłóbka. To właśnie franciszkanie, wraz ze swym przybyciem do Polski w połowie XIII wieku, przyczynili się do rozpowszechnienia bożonarodzeniowego repertuaru. Adoracjom przy żłóbku towarzyszyły pieśni śpiewane najpierw po łacinie, później także w języku polskim. Najstarsze zachowane teksty w języku polskim pochodzą z XV wieku, jak np. Zdrów bądź królu Anielski z 1424 r. czy Chrystus nam się narodził z 1435 r.

Sam termin kolęda jako określenie utworu muzycznego pojawia się po raz pierwszy w tabulaturze Jana z Lublina (1537–48), lecz jako nazwa pieśni bożonarodzeniowej używany jest w XVI w. jeszcze bardzo rzadko. Kolęda to utwór wokalny, najczęściej jednogłosowy, w formie pieśni zwrotkowej. Warto wspomnieć, że właśnie w szesnastym stuleciu natrafiamy na pierwsze drukowane kolędy, zamieszczane w kancjonałach wraz z innymi pieśniami (w tym wieku odnotowujemy już ok. 100 pieśni na Uroczystość Narodzenia Pańskiego). Kolędy te były spolszczeniami ówczesnych kościelnych pieśni łacińskich. Utwory tego typu nosiły zwykle nazwę pieśni, piosenek lub hymnów. Spotyka się także inne określenia, jak kantyczka, pastorałka, rotuła lub symfonia.

Nazwa kolęda przyjęła się na dobre i utrwaliła w polszczyźnie dopiero w XVII wieku. Nastąpił wówczas intensywny rozkwit kolęd, a niektóre z nich zawierały nawet opisy pewnych obyczajów ludowych. Teksty były często rubaszne i humorystyczne do tego stopnia, że w 1602 r. Synod Gnieźnieński zakazał śpiewania podczas jasełek pieśni zbyt swobodnych. Przypuszcza się, że w tamtym czasie powstało ponad 600 kolęd. Do dnia dzisiejszego zachowało się sporo pieśni
z kancjonału staniąteckiego (XVIII w.), a także ze zbioru kolęd ks. Michała Marcina Mioduszewskiego (XIX w). Ten ostatni zbiór jest obecnie najbardziej rozpowszechniony, a kolędy w nim zamieszczone śpiewa się głównie w kościele. Należy przy tym pamiętać, że niektóre to pastorałki czy kolędy domowe, które nie powinny być śpiewane w świątyni, ale w domu. Do takich kolęd domowych należy zaliczyć także bardzo znane pieśni, jak np.: Gdy śliczna Panna, Jezus malusieńki czy Lulajże Jezuniu. Przy okazji warto wspomnieć, że do melodii tej ostatniej kolędy układano często nowe teksty o wymowie patriotycznej. Fryderyk Chopin wykorzystał zaś motyw Lulajże Jezuniu w środkowej części swojego Scherza h-moll op. 20 .

Na zakończenie trzeba dodać, że kolędy śpiewa się w okresie od 24 grudnia (wigilia Narodzenia Chrystusa) do 2 lutego (Ofiarowanie Pańskie, popularnie zwane świętem Matki Boskiej Gromnicznej).

Pamiętając o tej pięknej i ciekawej tradycji, nie zapomnijmy zaśpiewać przy stole wigilijnym jednej z najstarszych polskich kolęd – pochodzącej z XVI wieku pieśni Anioł pasterzom mówił.

dr sztuki Mariusz Latek

MS 22/2018, 20 grudnia 2018