DWUTYGODNIK dzielnicy URSUS, miasta PIASTÓW, miasta PRUSZKÓW, gminy MICHAŁOWICE, miasta i gminy OŻARÓW MAZOWIECKI

Licznik gości

  • Gości na stronie: 0
  • Odsłon łącznie: 0
facebook

WYBORY SAMORZĄDOWE
21 października 2018 r.

Jakie błędy poznawcze popełnia każdy z nas? (2)

Codziennie wszyscy wpadamy w różne pułapki myślowe. Oznacza to, że bardzo często zachowujemy się nieracjonalnie, nielogicznie, nierozsądnie i, co gorsza, nawet nie jesteśmy tego świadomi. W dzisiejszym odcinku przyjrzymy się kolejnym błędom poznawczym, które wielokrotnie popełnia każdy z nas. Przypomnijmy, błędy poznawcze definiujemy jako odstępstwa od racjonalnego, rozsądnego myślenia i zachowania. Myślisz, że Ciebie one nie dotyczą? Sprawdźmy!

Efekt zakotwiczenia

Kiedy nie jesteśmy czegoś pewni to zazwyczaj oszacowujemy. W którym roku urodził się Martin Luter? Jeśli nie znasz tej daty to punktem wyjścia do udzielenia odpowiedzi jest rok 1517, kiedy Luter przybił swoje tezy do drzwi kościoła w Wittenberdze. Musiał się więc urodzić odpowiednio wcześniej. Rok 1517 jest w tym wypadku kotwicą, od której wychodzimy w celu znalezienia pozostałych informacji. Korzystamy z kotwic za każdym razem, gdy coś szacujemy. Ustalamy to, co jest nam znane i stąd zapuszczamy się w nieznane. Wydaje się to rozsądne. Problem polega jednak na tym, że zarzucamy kotwice także tam, gdzie nie ma to zupełnie sensu.

Psycholog Amos Tversky przeprowadził eksperyment, w którym uczestnicy kręcili kołem fortuny, po czym mieli powiedzieć, ile państw należy do ONZ. Osoby, którym koło zatrzymało się na wyższych liczbach, podawały większą ilość państw niż te osoby, którym koło wskazało niższe liczby. W innym eksperymencie grupa studentów i agentów nieruchomości miała oszacować wartość domu, po którym zostali oprowadzeni. Wcześniej pokazano im przypadkowo zestawioną listę cen sprzedaży. Zgodnie z oczekiwaniami – im wyższa była cena na liście, tym uczestnicy wyżej oceniali nieruchomość. Co ciekawe, wpływ kotwicy zadziałał zarówno na studentów-amatorów, jak i na doświadczonych agentów.

W codziennym życiu wszyscy ulegamy efektowi zakotwiczenia. Udowodniono, że jeżeli nauczyciel zna poprzednie oceny ucznia to wpływa to na jego ocenę nowych prac. Świadectwa z przeszłości działają jak kotwice. Efekt ten ma ogromny wpływ na trzy wielkie dziedziny naszego życia: decyzje zakupowe, finansowe i polityczne. Tak, także na polityczne. Łatwo manipulować odczuciami wyborców, podając wartości cyfrowe oderwane z kontekstu i wiążąc je ze swoją tezą. Przykładowo, podawanie ilości uczestników marszów czy protestów może dla głoszących odmienne tezy stanowić o sukcesie lub porażce wydarzenia. Wystarczy przedstawić tę liczbę w towarzystwie odpowiedniej kotwicy.

Paradoks wyboru

Wydaje się, że im więcej mamy do wyboru, tym lepiej. Współczesny człowiek ma do wyboru tysiące różnych zawodów, miejsc na wypoczynek, usług i produktów w sklepie, nieskończoną różnorodność stylów życia. Jeszcze nigdy nie było tak ogromnego wyboru w niemal każdej dziedzinie życia jak w obecnych czasach. Owszem, wybór uszczęśliwia, ale tylko do pewnego stopnia. Istnieje granica, za którą dodatkowy, nadmierny wybór niszczy jakość życia. Dzieje się tak z kilku powodów.

Po pierwsze, duży wybór prowadzi do wewnętrznego paraliżu. Tezę ten dobrze obrazuje eksperyment, podczas którego w pewnym supermarkecie wystawiono do spróbowania 24 rodzaje dżemu. Klienci mogli ich próbować do woli, a potem kupić te produkty z rabatem. Następnego dnia supermarket przedstawił ten sam eksperyment, ale tylko z sześcioma rodzajami. Sprzedano wówczas dziesięć razy więcej dżemu niż w pierwszym dniu. Dlaczego tak się stało? Bo przy tak dużym wyborze klient nie może się zdecydować i w rezultacie w ogóle nic nie kupuje.

Po drugie, nawet jeśli pokonamy paraliż i dokonamy wyboru, jesteśmy z niego mniej zadowoleni niż gdybyśmy wybierali spośród mniejszej liczby opcji. Czy możesz mieć pewność, że spośród 200 opcji dokonałeś najlepszego wyboru? Nie możesz. Im większy wybór, tym mniej pewny i mniej zadowolony jesteś, kiedy go dokonasz. Istnieje wtedy bowiem większa szansa, że inna opcja okazałaby się lepsza, bardziej atrakcyjna, lepiej dostosowana do naszych potrzeb. Atrakcyjność innej opcji zmniejsza satysfakcję z dokonanego przez nas wyboru – nawet jeśli nasz wybór jest bardzo dobry. Co robić? Przed dokonaniem jakiegoś ważnego zakupu wypisz istotne dla Ciebie kryteria i koniecznie się ich trzymaj. Jeśli Twój wybór spełnia te kryteria to jest to dobry wybór. Zamiast szukać idealnego wyboru, zadowalaj się tym, który jest wystarczająco dobry.

Efekt halo

I na koniec zmierzymy się z powszechnym poglądem, że ładni ludzie mają w życiu lepiej, bo np. łatwiej im zrobić karierę. Za ten pogląd odpowiada efekt halo, który sprawia, że dajemy się zaślepić jakimś aspektem i na jego podstawie oceniamy całość obrazu.

Słowo „halo” nie ma tu nic wspólnego z odbieraniem telefonu – w oryginalnym, angielskim tłumaczeniu oznacza „blask świętego”. Pojedyncza właściwość jakiejś osoby (np. uroda, status społeczny, wiek) wywołuje pozytywne albo negatywne wrażenie, które „przyćmiewa” wszystko inne i w ten sposób nieproporcjonalnie wpływa na całość. Przeprowadzono wiele badań, które udowadniają ten efekt w odniesieniu do urody. Okazuje się, że automatycznie postrzegamy ładnych ludzi jako milszych, inteligentniejszych i bardziej uczciwych. Nawet w szkole nauczyciele oceniają wyżej dobrze wyglądających uczniów (choć robią to zapewne nieświadomie).

Efekt halo jest najbardziej niebezpieczny wtedy, gdy dominującą cechą staje się pochodzenie, płeć albo rasa, i ona przyćmiewa wszystkie pozostałe przymioty danej osoby. W taki właśnie sposób powstają stereotypy. Warto być świadomym tego efektu, bo ogranicza on nasze spojrzenie na prawdziwe właściwości, zniekształca rzeczywistość, sprzyja szufladkowaniu ludzi. Dlatego przyglądajmy się uważniej, nie poprzestawajmy na jednej, dominującej właściwości, drążmy głębiej.

Co robić?

Aby móc eliminować z naszego życia wszelkie błędy poznawcze, przede wszystkim musimy je sobie uświadomić. Pozornie niewinne pułapki myślenia mogą sterować naszym życiem, a my zupełnie tego nie dostrzegamy. Dlatego warto być czujnym i odnajdywać je w naszej codzienności.

Oczywiście takich błędów poznawczych jest znacznie więcej – omówiliśmy ich już w sumie sześć, jednak wciąż nie wyczerpują one całej listy. Kolejne trzy poznamy już w następnym numerze.

Marlena Hess

MS 13/2018, 26 lipca 2018

 

Bibliografia:

  • Ralf Dobelli, Sztuka jasnego myślenia, czyli 52 błędy poznawcze, które lepiej niech popełniają inni, Warszawa 2014.

  • Barry Schwartz, Paradoks wyboru. Dlaczego więcej oznacza mniej, Warszawa 2013.